BAĞLANMA STİLLERİ: KAYGILI, KAÇINGAN VE GÜVENLİ BAĞLANMA

Bir arkadaşın hep aynı tip insana âşık oluyor. İlgisiz, mesafeli, ne istediğini bilmeyen. Ve her seferinde aynı acıyı yaşıyor. Bir başkası ise tam tersine, biri ona yakınlaştığı anda bir kaçış yolu arıyor.

Neden hep aynı hikâyeyi yaşarız? Neden biri uzaklaştıkça daha çok yaklaşırız, ya da biri yaklaştıkça daha çok kaçarız?

Bu soruların cevabının önemli bir kısmı, psikolojinin en çok çalışılan konularından birinde: bağlanma stilleri. Bu yazıda bağlanma stillerinin ne olduğunu, ilişkilerde nasıl göründüğünü ve daha güvenli bağlanmanın nasıl mümkün olduğunu anlatacağım.

BAĞLANMA TEORİSİ NEDİR?

Bağlanma teorisi, İngiliz psikiyatrist John Bowlby'nin çalışmalarıyla ortaya çıktı. Temel fikir şu: Bir çocuk, ona bakan kişiyle kurduğu ilişkiden, yakınlığın güvenli olup olmadığını, ihtiyaçlarının karşılanıp karşılanmayacağını öğrenir. Bu öğrenme, yetişkinlikteki ilişkilerimize de taşınır.

Mary Ainsworth'un çocuklarla yaptığı gözlem çalışmaları bu stilleri tanımladı. 1980'lerin sonunda ise araştırmacılar, aynı örüntülerin yetişkinlerin romantik ilişkilerinde de görüldüğünü gösterdi.

Önemli bir not: Bağlanma stilleri bir tanı değildir. Kimse yüzde yüz tek bir stile sahip değildir. Ve en önemlisi, bağlanma stilleri değişebilir.

1. GÜVENLİ BAĞLANMA

Güvenli bağlanan biri yakınlıktan korkmaz, yalnız kalmaktan da korkmaz. Partnerine güvenir ama ona bağımlı değildir.

İlişkide nasıl görünür:

• İhtiyaçlarını ve duygularını açıkça, sakin bir şekilde söyleyebilir.
• Partneri bir süre ulaşılamaz olduğunda paniğe kapılmaz.
• Sınır koyabilir ve başkalarının sınırlarına saygı duyar.
• Tartışmalardan sonra kopmadan onarabilir.
• Hem yakın olabilir hem de kendi hayatını sürdürebilir.

Çekicilik Sanatı'nda anlattığım "07:30 kadını", yani sabah telefona değil kendi gününe bakan, adam yazmadığında dünyası yıkılmayan kadın, güvenli bağlanmanın bir resmidir. Vazgeçilmez Olma Sanatı'nda anlattığım "yalnızlıktan korkmayan adam" da öyle.

2. KAYGILI BAĞLANMA

Kaygılı bağlanan biri yakınlığı çok ister ama bu yakınlığın kaybolacağından sürekli korkar. Partnerinin sevgisinden emin olmak için sürekli güvence arar.

İlişkide nasıl görünür:

• Mesaj gecikince kafasında senaryolar kurar.
• Sürekli "Beni seviyor musun?", "Bana kızgın mısın?" diye sorar.
• Partneri uzaklaştığında daha çok yaklaşır: daha çok mesaj, daha çok çaba.
• Son görülme, story takibi gibi davranışlarla partnerini izler.
• Kendi ihtiyaçlarını partnerinin ihtiyaçlarının arkasına koyar.
• Az olanla yetinir ve "Bir gün değişir" diye bekler.

Kitaplarımdaki pek çok bölüm aslında kaygılı bağlanmanın davranışlarını anlatıyor. Vazgeçilmez Olma Sanatı'nın "Kaybetme Korkusunu Öldür" bölümü, Çekicilik Sanatı'nın "Bekleyen Kadın, Meşgul Kadın" bölümü... İkisinde de kişi, hayatının merkezine bir başkasını koymuş ve onun ilgisine göre yaşıyor.

3. KAÇINGAN BAĞLANMA

Kaçıngan bağlanan biri yakınlıktan rahatsız olur. Bağımsızlığına çok değer verir ve bir ilişki derinleştikçe geri çekilir.

İlişkide nasıl görünür:

• İlişki ciddileşmeye başladığında soğur ya da mesafe koyar.
• Duygularını konuşmaktan kaçınır.
• "Şu an ciddi bir şeye hazır değilim" cümlesini sık kurar.
• Partnerinin ihtiyaçlarını "fazla talep" olarak algılayabilir.
• Bir sorun olduğunda konuşmak yerine geri çekilir.

Önemli bir ayrım: Kaçıngan bağlanma, sağlıklı bağımsızlıkla aynı şey değil. Kitaplarımda sık sık "Kendi hayatın olsun" diyorum. Ama kendi hayatı olan güvenli biri, yakınlıktan kaçmaz. Kaçıngan biri ise yakınlık arttıkça kendini tehdit altında hisseder.

4. KORKULU-KAÇINGAN (DAĞINIK) BAĞLANMA

Bu stil, kaygılı ve kaçıngan özelliklerin bir karışımıdır. Kişi hem yakınlık ister hem de yakınlıktan korkar.

İlişkide nasıl görünür:

• Bir yaklaşır bir uzaklaşır; ne istediği konusunda kendisi de emin değildir.
• Partnerine güvenmek ister ama güvenmekte çok zorlanır.
• İlişkileri genelde yoğun ve çalkantılı geçer.

Bu stil genellikle zor çocukluk deneyimleriyle ilişkilendirilir ve profesyonel destek bu konuda özellikle faydalı olabilir.

AYNI MESAJ, ÜÇ FARKLI TEPKİ

Bir konuyu daha iyi anlamanın yolu, aynı durumu farklı gözlerden görmektir. Partner bir akşam şu mesajı atıyor: "Bu akşam biraz yorgunum, yarın konuşalım mı?"

Güvenli bağlanan biri: "Tabii, dinlen. Yarın konuşuruz." Telefonu bırakıyor ve akşamına devam ediyor. Bu mesaj ona bir tehdit gibi gelmiyor.

Kaygılı bağlanan biri: "Bir şey mi oldu? Bana kızgın mısın?" Cevap gecikince kafasında senaryolar başlıyor: "Benden sıkıldı. Biriyle mi konuşuyor? Geçen gün söylediğim şeye mi bozuldu?" Gece uyuyamıyor, sabah ilk iş telefona bakıyor.

Kaçıngan bağlanan biri: Belki de bu mesajı atan taraf odur. Yakınlık biraz arttığında yorgunluğu bir mesafe koyma yolu olarak kullanır. Ertesi gün de konuşmayı erteleyebilir.

Aynı cümle, üç farklı dünya. Ve en ilginci şu: Kaygılı ve kaçıngan biri bir araya geldiğinde, bu cümle tek başına bir krizi başlatabilir.

KAYGILI-KAÇINGAN TUZAĞI

Bağlanma stillerinin en sık görülen ve en yorucu kombinasyonu: kaygılı biri ile kaçıngan birinin ilişkisi.

Bu ilişkide bir kovalama döngüsü kurulur. Kaçıngan taraf mesafe koydukça kaygılı taraf daha çok yaklaşır. Kaygılı taraf yaklaştıkça kaçıngan taraf daha çok bunalır ve daha çok uzaklaşır. Ve döngü sürekli kendini besler.

Bu dinamiği İtme-çekme döngüsü yazısında ayrıntılı anlattım. Kaygılı bağlanan biri için bu ilişki "büyük bir tutku" gibi hissettirebilir, çünkü sürekli bir belirsizlik ve o belirsizliğin arada bir giderildiği anlar vardır. Ama Çekicilik Sanatı'nda yazdığım gibi: O hissettiğin şey çoğu zaman çekim değil, alıştığın kaygıdır.

Doğru insanın yanında kalbin biraz hızlanır ama zihnin sakin kalır. Sürekli kaygılıysan, o heyecan değil, alarmdır.

DAHA GÜVENLİ BAĞLANMAYA DOĞRU

Bağlanma stilleri kader değildir. Psikolojide buna "kazanılmış güvenli bağlanma" deniyor: Zor bir başlangıca rağmen, zamanla daha güvenli bir şekilde bağlanmayı öğrenmek.

Kaygılı bağlanıyorsan:

• Kendi hayatını merkeze al. Çekicilik Sanatı'ndaki "Panterin Takvimi" ve Vazgeçilmez Olma Sanatı'ndaki "70/30 kanunu" tam olarak bunun için: Enerjinin büyük kısmı kendi hayatına, kendi hedeflerine gitsin.
• Güvence aramayı yavaşlat. "Beni seviyor musun?" sorusunu sormadan önce bir dur. Kendine sor: "Bu soruyu şu an neden soruyorum?"
• Belirsiz insanlardan uzak dur. Sıcak-soğuk davranan, kaybolup dönen insanlar kaygılı bağlanmayı besler. Tutarlı insanlara şans ver, ilk başta "sıkıcı" gelseler bile.
• Kaygı anlarında telefonu uzaklaştır. Kaygıyla atılan mesajlar genelde pişmanlıkla biter.

Kaçıngan bağlanıyorsan:

• Geri çekilme dürtüsünü fark et. İlişki derinleştiğinde içinde bir kaçma isteği doğuyorsa, bunu bir bilgi olarak al, bir emir olarak değil.
• Mesafeye ihtiyacın olduğunda bunu söyle. Sessizce kaybolmak yerine "Bu hafta biraz kendime zaman ayırmam lazım, hafta sonu görüşelim" demek, karşı tarafa güven verir.
• Duygularını küçük adımlarla paylaş. Her şeyi bir anda anlatmak zorunda değilsin. Ama hiç anlatmamak, ilişkiyi yüzeyde tutar.

İki durumda da:

• Güvenli insanlarla vakit geçir. Arkadaşlıklar da dahil. Güvenli ilişkiler, güvenli bağlanmayı öğretir.
• Örüntünü yaz. Önceki ilişkilerinde neler tekrar etti? Kimi seçtin, nasıl davrandın, nasıl bitti?
• Gerektiğinde destek al. Bağlanma örüntüleri derin köklere sahip olabilir. Bir psikolog ya da psikolojik danışmanla çalışmak bu süreci hızlandırabilir.

KİTAPLARIMLA İLİŞKİSİ

Kitaplarımı okuyanlar bazen soruyor: "Ulaşılmaz ol, mesafe koy, kendi hayatını yaşa" demek, kaçıngan bağlanmayı öğretmek değil mi?

Hayır. Kitaplarımın anlattığı şey, kaçınmak değil, kendi merkezinde durmak. Çekicilik Sanatı'nın en baştaki uyarısını tekrar ediyorum: Taktik, karşı tarafa göre davranmaktır; standart, kendine göre yaşamaktır. Güvenli bağlanan biri yakınlıktan kaçmaz, ama yakınlık için kendini de kaybetmez. Kitaplarımın hedefi tam olarak bu.

BUGÜN YAP

Son üç ilişkini düşün ve her biri için şu soruları yaz: "Karşı taraf uzaklaştığında ne yaptım? Karşı taraf yaklaştığında ne hissettim? İlişki nasıl bitti?" Cevaplarda tekrar eden bir örüntü görüyorsan, bağlanma stilin hakkında önemli bir ipucu yakalamışsın demektir. Ve bir örüntüyü görmek, onu değiştirmenin ilk adımıdır.

Kaygılı bağlanmanın ilişkideki davranışlarını kadınlar için Çekicilik Sanatı'nın "Kendi Krallığın" ve "Huzuru Sıkıcı Sanma" bölümlerinde, erkekler için Vazgeçilmez Olma Sanatı'nın "Kaybetme Korkusunu Öldür" ve "Yalnızlıktan Korkmayan Adam" bölümlerinde anlattım.