GASLİGHTİNG NEDİR? SANA DELİRDİĞİNİ DÜŞÜNDÜREN 5 İŞARET

Bir tartışma çıkıyor. Sen ona dün söylediği bir cümleyi hatırlatıyorsun. Yüzüne bakıyor ve sakin bir sesle diyor ki: "Ben öyle bir şey demedim. Sen uyduruyorsun."

İlk seferinde emindin. Ama bu, beşinci, onuncu, yirminci kez oluyor. Ve bir gün fark ediyorsun ki artık emin değilsin. "Belki gerçekten yanlış hatırlıyorum. Belki fazla hassasım. Belki sorun bende."

Eğer bu cümleler tanıdık geliyorsa, bu yazı senin için. Bugün gaslighting'i konuşacağız: ne olduğunu, ilişkide nasıl göründüğünü ve kendi gerçekliğini nasıl koruyacağını.

GASLİGHTİNG NEDİR?

Gaslighting, bir insanın karşısındakini kendi algısından, hafızasından ve aklından şüphe ettirmek için yaptığı psikolojik manipülasyondur.

Terim, 1938 tarihli "Gas Light" adlı bir tiyatro oyunundan geliyor. Hikâyede bir adam, evdeki gaz lambalarının ışığını gizlice kısar. Eşi ışığın azaldığını fark edip söylediğinde, adam bunu inkâr eder ve onu hayal gördüğüne inandırmaya çalışır. Zamanla kadın kendi gözlerine güvenemez hâle gelir.

Vazgeçilmez Olma Sanatı'nın kırmızı bayraklar bölümünde gaslighting'i şöyle anlatıyorum: Seni kendi gözlerinin gördüğüne değil, onun anlattığına inandıran sinsi bir oyun. Bu tür insanlar yakalandıklarında, köşeye sıkıştıklarında ya da açık bir hata yaptıklarında asla özür dilemezler. Olan biteni öyle bir çevirirler ki, krizin sonunda bir bakmışsın, haklı olduğun bir konuda özür dileyen sen olmuşsun.

GASLİGHTİNG'İN 5 İŞARETİ

1. Söylediklerini inkâr eder. "Ben öyle bir şey demedim." "Sen uyduruyorsun." Sen gayet net hatırlarsın, ama o kadar emin ve sakin inkâr eder ki, zamanla kendi hafızandan şüphe etmeye başlarsın.

2. Duygularını küçümser. "Fazla hassassın." "Her şeyi abartıyorsun." "Bu kadar dram yapacak bir şey yok." Seni üzen bir davranışı konuşmak istediğinde, konu davranıştan çıkıp senin "aşırı tepkine" döner.

3. Konuyu sana çevirir. Onun yaptığı bir saygısızlığı konuşmak istersin, birkaç dakika sonra senin geçmişte yaptığın bir hatayı konuşuyorsundur. Vazgeçilmez Olma Sanatı'nda bunu şöyle anlatıyorum: Kendi yaptığı saygısızlığı, senin geçmişte yaptığın bir hataya bağlar ve "E sen de zamanında bunu yapmıştın" diyerek işin içinden sıyrılır.

4. Seni başkalarının gözünde de sorgulatır. "Herkes senin ne kadar kıskanç olduğunu konuşuyor." "Arkadaşların da senin sorunlu olduğunu düşünüyor." Gerçekliğini sadece senin kafanda değil, sosyal çevrende de bulandırmaya çalışır.

5. Kendinden şüphe etmeye başlarsın. En önemli işaret sende görülür. Kararlarını ona danışmadan veremez olursun. Sürekli özür dilersin. "Acaba ben mi yanlış anladım?" sorusu kafanda hiç susmaz. Eskiden emin olduğun konularda bile artık tereddüt edersin.

Bir insanla tartışabilirsin, anlaşamayabilirsin. Ama o tartışmanın sonunda kendi aklından şüphe ediyorsan, sorun anlaşmazlık değil, manipülasyondur.

SIK DUYULAN GASLİGHTİNG CÜMLELERİ

• "Ben öyle bir şey demedim."
• "Sen yanlış hatırlıyorsun."
• "Fazla hassassın."
• "Şakaydı, ne bu kadar alındın?"
• "Yine paranoyak oluyorsun."
• "Bunu senin kafanda kuruyorsun."
• "Seni üzmek istemedim ama sen beni buna zorladın."
• "Kimse sana benim kadar katlanmaz."

Bu cümlelerden biri, bir kez söylendiğinde gaslighting değildir. İnsanlar bazen gerçekten farklı hatırlar. Ama bu cümleler bir ilişkinin rutin dili hâline geldiyse ve her tartışma seni daha küçük, daha şüpheli hissettiriyorsa, durup bakman gerekiyor.

BİR TARTIŞMANIN ANATOMİSİ

Somut bir örnek üzerinden gidelim. Partnerin bir arkadaş ortamında seni küçümseyen bir şaka yaptı. Eve döndünüz ve sen konuyu açtın.

"Bu akşam arkadaşlarının yanında benimle dalga geçtin, hoşuma gitmedi."

"Ne dalgası? Ben öyle bir şey yapmadım."

"İşimle ilgili o şakayı yaptın, herkes güldü."

"Şakaydı. Sen her şeyi bu kadar ciddiye alıyorsun. Zaten bu yüzden seninle bir yere gitmek zor."

"Ama..."

"Bak, yine aynı şeyi yapıyorsun. Güzel bir akşamı mahvediyorsun. Geçen ay da benim ailemin yanında surat asmıştın."

Beş cümlede ne oldu? Konu "bana saygısızlık yaptın"dan "sen her şeyi büyütüyorsun"a, oradan "akşamı mahvediyorsun"a, oradan da "geçen ay sen de şunu yapmıştın"a döndü. Ve tartışmanın sonunda özür dileyen büyük ihtimalle sen olacaksın.

Bu tartışmada yapman gereken, onun her cümlesine cevap yetiştirmek değil, konuya geri dönmek ve sonra durmaktır:

"Şu an konumuz bu akşam yaşanan. Bu tarz şakalar hoşuma gitmiyor ve tekrar olmasını istemiyorum."

Sonra konuşmayı orada bırak. Tartışmayı kazanmak zorunda değilsin. Sınırını söylemek yeterli.

NEDEN İŞE YARAR?

Gaslighting yavaş çalışır. Kimse bir gecede kendi aklından şüphe etmeye başlamaz. Önce küçük şeylerle başlar: Bir tarih, bir cümle, bir detay. "Salı değil çarşambaydı." Sen önemsemezsin. Sonra daha büyük şeylere geçer.

Asıl gücü şuradan gelir: Gaslighting yapan insan genellikle sevdiğin, güvendiğin biridir. Bir yabancı sana "Sen yanlış hatırlıyorsun" dese omuz silkersin. Ama sevdiğin, hayatını paylaştığın biri bunu sürekli söylerse, ona inanmak, kendi algına güvenmekten daha kolay gelir. Çünkü alternatif, o insanın sana bilerek yalan söylediğini kabul etmektir.

GERÇEKLİĞİNİ NASIL KORURSUN?

Bir defter tut. Bu en güçlü silahın. Tartışmaları, söylenen cümleleri, olayları tarih ve detaylarla yaz. Kendi hafızandan şüphe ettiğin anlarda deftere bak. Yazılı kayıt, inkârın karşısında duran tanığındır.

Tartışmayı kazanmaya çalışma. Gaslighting yapan biriyle "kim haklı" tartışması kazanılmaz. Vazgeçilmez Olma Sanatı'nda bu konuda net bir kural koyuyorum: Konuyu saptırmaya çalıştığında, savunmaya geçmeden ve sesini yükseltmeden tek bir cümle kur:

"Şu an konumuz geçmişteki mesele değil, şu an konumuz bugün olan. Konuyu değiştirmeye çalışarak bu meseleden çıkamazsın."

Sonra o noktada dur. Uzun açıklamalar, onun sana yeni inkâr malzemesi vermesinden başka bir şey değildir.

Dış dünyayla bağını koru. Gaslighting izolasyonda büyür. Arkadaşlarınla, ailenle görüşmeye devam et. Güvendiğin birine yaşadıklarını anlat. Dışarıdan bakan biri, içeriden göremediğin şeyi kolayca görür.

Duygularını sorgulamayı bırak. "Fazla hassassın" dendiğinde içinden şunu söyle: "Benim hissettiğim şey gerçek. Onun tepkisi, hissimi geçersiz kılmaz."

Sınır koy, tartışma. Çekicilik Sanatı'nda bunun için tek cümlelik bir sınır veriyorum: "Bu davranış şeklini kendine yakıştırıyor musun? Bu yaptığın benim sınırlarımın dışında. Kendimi böyle bir iletişimin içinde tutmak istemiyorum." Bu cümleyi kurduktan sonra konuşmayı orada bırakmak, inkâr döngüsünü kırar.

ERKEKLER DE GASLİGHTİNG'E MARUZ KALIR

Kardeşim, gaslighting'in sadece kadınların başına gelen bir şey olduğunu sanma. Vazgeçilmez Olma Sanatı'nda bunu özellikle erkekler için yazdım çünkü erkekler bunu çoğu zaman fark etmez. "Ben haklıydım ama nasıl oldu da özür dileyen ben oldum?" sorusunu kendine birkaç kez sorduysan, dikkat et.

Erkeklerin bu tuzağa düşmesinin sebebi genelde düz mantıktır. Bir suçlama duyduğunda hemen kendini aklama, açıklama yapma refleksine girersin. Açıkladıkça küçülürsün, küçüldükçe inkâr eden taraf güçlenir. Burada çözüm daha iyi açıklama yapmak değil, açıklama yapmayı bırakmaktır.

NE ZAMAN GİTMELİSİN?

Gaslighting tek başına bir kez olmuş bir şey değil, bir örüntüyse ve sen sınır koyduğun hâlde devam ediyorsa, bu ilişki seni yavaş yavaş tüketiyor demektir.

Vazgeçilmez Olma Sanatı'ndaki cümleyi burada tekrar ediyorum: Bir insanın hatasını kabul etme erdemi yoksa, her tartışmada konuyu saptırıp seni suçlu hissettiriyorsa, sen bir rehabilitasyon merkezi değilsin. Yetişkin, karakteri oturmuş birini sen değiştiremezsin.

İlişkiden çıktıktan sonra bir süre kendi algına güvenmekte zorlanabilirsin. Bu normal. Toparlanma sürecini Toksik bir ilişkiden sonra kendine gelmenin yolları yazısında anlattım. Eğer bu süreç seni çok zorluyorsa, bir uzmandan destek almak da kendine gösterdiğin bir saygıdır.

BUGÜN YAP

Bir defter al ve son bir ayda yaşadığın üç tartışmayı yaz. Her birinin yanına şunu not et: "Tartışma neyle başladı? Neyle bitti? Sonunda kim özür diledi?" Eğer çoğunda konu başka bir yere dönmüş ve özür dileyen hep sen olmuşsan, gördüğün şey tesadüf değil, bir örüntüdür.

Gaslighting'i ve diğer kırmızı bayrakları Vazgeçilmez Olma Sanatı'nın "Zehirli Kadınlar ve Filtreleme Sanatı" bölümünde, tartışmalarda konuyu saptırma taktiğini ise "Eski Defterler ve Konuyu Saptırma" bölümünde ayrıntılı anlattım.